Wprowadzenie do zagadnienia
Dzisiejsze zagadnienie traktować będzie o wynagrodzeniu za ustanowienie służebności przesyłu w kontekście najnowszego postanowienia Sądu Najwyższego. Na jakie istotne pytania odpowiada nam postanowienie z dnia 17 lipca 2026 r., sygn. akt: I CSK 1324/25?
- Jakie kryteria powinny determinować ustalenie wysokości wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu?
- W jaki sposób określić jego wysokość, aby pozostawała adekwatna do zakresu ingerencji w prawo własności nieruchomości oraz stopnia faktycznej i prawnej uciążliwości wynikającej z jej obciążenia?
- Jakie okoliczności konkretnej sprawy powinny podlegać uwzględnieniu przy ustalaniu należnego właścicielowi świadczenia pieniężnego?
- Czy brak charakteru odszkodowawczego wynagrodzenia wyklucza uwzględnienie w jego ramach uszczerbku majątkowego doznanego przez właściciela nieruchomości?
- Jakie elementy powinno zatem obejmować wynagrodzenie ustalane jednorazowo, aby stanowiło ekwiwalent korzyści, których właściciel zostaje pozbawiony, oraz uwzględniało przyszłe niedogodności związane z wykonywaniem służebności?
Rozstrzygnięcie tych zagadnień ma zasadnicze znaczenie dla określenia kryteriów ustalania wynagrodzenia odpowiadającego zakresowi obciążenia nieruchomości i konsekwencjom prawnym oraz faktycznym ustanowienia służebności przesyłu. To ciekawe postanowienie Sądu Najwyższego, które dostarcza nam odpowiedzi na wiele nurtujących pytań, jednocześnie w pewnym zakresie podtrzymuje dotychczasową linię orzeczniczą.
Na co zwrócił szczególną uwagę skład orzekający w postanowieniu z dnia 17 lipca 2026 r., sygn. akt: I CSK 1324/25?
W tym miejscu warto jest zacytować:
„Wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu powinno być ekwiwalentne, ustalane każdorazowo indywidualnie i dostosowane do okoliczności istotnych w danej sprawie, z uwzględnieniem stopnia faktycznej i prawnej uciążliwości, której doznaje właściciel nieruchomości. Należy je określać proporcjonalnie do stopnia ingerencji w treść prawa własności, w sposób adekwatny do ograniczeń spowodowanych ustanowieniem służebności. Choć wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu nie ma charakteru odszkodowawczego, to może realizować różne cele gospodarcze, w tym kompensować uszczerbek, który właściciel poniósł przez to, że na jego nieruchomości posadowiono urządzenia przesyłowe. W konsekwencji wynagrodzenie płatne jednorazowo powinno stanowić ekwiwalent wszystkich korzyści, których właściciel nieruchomości zostaje pozbawiony w związku z jej obciążeniem oraz pokrywać wszystkie niedogodności, jakie w przyszłości dotkną właściciela obciążonej nieruchomości w związku z ustanowieniem służebności.”
Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2026 r., sygn. akt: I CSK 1324/25
Co ze strefą ochronną/strefą kontrolowaną, która znajduje się poza pasem służebności przesyłu?
Jak możemy dowiedzieć się z treści postanowienia Sądu Najwyższego:
„Ograniczenia związane ze strefą ochronną znajdującą się poza pasem służebności przesyłu mogą być zatem kompensowane w wynagrodzeniu za ustanowienie służebności przesyłu zwłaszcza, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budziło wątpliwości, że strefa ochronna (obecnie kontrolowana) stanowi ograniczenie prawa własności nieruchomości.”
Szczególnego podkreślenia i wydźwięku wymaga to ważne stwierdzenie – strefa ochronna/strefa kontrolowana stanowi formę ograniczenia prawa własności nieruchomości i z tego tytułu właścicielowi tejże nieruchomości należna jest odpowiednia rekompensata pieniężna.
Czy wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu może obejmować także uciążliwości związane z oddziaływaniem danej infrastruktury poza pasem eksploatacyjnym, w tym w zakresie strefy kontrolowanej/ochronnej?
Tak. Precyzyjnie zostało to wyjaśnione w postanowieniu Sądu Najwyższego:
„Z faktu administracyjnego uregulowania strefy ochronnej (kontrolowanej) motywowanego względami bezpieczeństwa nie wynika, by ograniczenie uprawnień właścicielskich miało następować bez ekwiwalentu pieniężnego, skoro ustanowienie strefy ochronnej jest konsekwencją wybudowania gazociągu będącego własnością przedsiębiorstwa przesyłowego, chyba że uszczerbek właściciela nieruchomości z tego tytułu jest rekompensowany na podstawie innych przepisów związanych z planowaniem przestrzennym. W konsekwencji wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu może obejmować także uciążliwości związane z oddziaływaniem linii przesyłowej poza pasem eksploatacyjnym tej służebności, w tym w zakresie strefy kontrolowanej, jeżeli zachodzi w tym zakresie związek z obciążeniem nieruchomości służebnością przesyłu.”
Jak interpretować pojęcie „odpowiednie wynagrodzenie” w kontekście ustanowienia służebności przesyłu?
Z pomocą przychodzi ciekawe postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2013 r., sygn. akt: V CSK 491/12:
„Ustawodawca w art. 145 § 1 k.c. nie nakazał, jak to uczynił w przypadku służebności przesyłu (art. 305² § 1 k.c.), aby wynagrodzenie za ustanowienie służebności drogi koniecznej było odpowiednie. Posłużył się słowem wynagrodzenie bez przymiotnika »odpowiednie«. Użycie w art. 305² § 1 k.c. tego przymiotnika oznacza, że przewidziane w tym przepisie wynagrodzenie powinno być ustalane każdorazowo indywidualnie i dostosowane do okoliczności istotnych w danej sprawie. Pojęcie wynagrodzenia jest szersze niż pojęcie odszkodowania. W razie powstania szkody fakt ten musi być brany pod uwagę przy określeniu wysokości wynagrodzenia, choć należy się ono właścicielowi nieruchomości obciążonej także wtedy, gdy żadnej szkody nie poniósł.”
Ugruntowana linia orzecznicza i pozostałe istotne postanowienia i uchwały Sądu Najwyższego
Warto jest przypomnieć również, że Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się odnośnie do zagadnienia, czy ograniczenia prawa własności wynikające ze strefy kontrolowanej powinny być uwzględniane przy ustalaniu na podstawie art. 305² § 2 k.c. odpowiedniego wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu, skoro jako służebność czynna obejmuje ona jedynie pas technologiczny niezbędny dla przedsiębiorstwa przesyłowego do korzystania z urządzeń infrastruktury gazowej.
Pozostałe istotne postanowienia i uchwały w tym przedmiocie, o których warto jest pamiętać:
- uchwały Sądu Najwyższego: z 17 czerwca 2005 r., sygn. akt: III CZP 29/05, oraz z 8 września 2011 r., sygn. akt: III CZP 43/11;
- postanowienia Sądu Najwyższego: z 8 czerwca 2005 r., sygn. akt: V CK 679/04, z 3 lutego 2010 r., sygn. akt: II CSK 444/09, z 5 kwietnia 2012 r., sygn. akt: II CSK 401/11, z 18 kwietnia 2012 r., sygn. akt: V CSK 190/11, z 20 września 2012 r., sygn. akt: IV CSK 56/12, z 8 lutego 2013 r., sygn. akt: IV CSK 317/12, z 27 lutego 2013 r., sygn. akt: IV CSK 440/12, z 9 października 2013 r., sygn. akt: V CSK 491/12.